Sporen van Migratie

In de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw kwamen vele tienduizenden jonge, ongehuwde Duitse vrouwen naar Nederland om als dienstbode in het huishouden te werken. Duizenden van deze Duitse dienstmeisjes trokken ook naar Rotterdam. De meesten bleven maar enkele jaren en vertrokken als ze genoeg geld hadden verdiend, anderen moesten in de jaren dertig wel terugkeren naar hun Heimat door de politieke ontwikkelingen in Duitsland. Slechts enkelen trouwden en bleven in Nederland.

Wat was de toestand in Duitsland die er voor zorgde dat zoveel mensen wegtrokken en waarom gingen ze naar het buurland Nederland? Was er sprake van integratie van deze migranten in de Nederlandse samenleving en wie speelde daarbij een rol? Deze onderwerpen en de invloed van de crisis en van het opkomend nationaal-socialisme in Duitsland op de terugkeer van de dienstbodes zijn door de historica Barbara Henkes uitvoerig beschreven in haar boek Heimat in Holland. Duitse dienstmeisjes 1920-1950 (Amsterdam 1995), waarvan hier gebruik wordt gemaakt.

De situatie in Duitsland na de Eerste Wereldoorlog

Na de Eerste Wereldoorlog verlieten vele Duitsers de armoede en ellende in hun land. Duitsland voelde overal de diepe sporen die de oorlog had nagelaten en kreeg als verliezende natie ook nog te maken met de herstelbetalingen die bij de Vrede van Versailles waren opgelegd. Geldontwaarding, prijsstijgingen, de vele slachtoffers, werkloosheid en politieke onrust vormden voor grote aantallen Duitsers aanleiding hun heil elders te zoeken, bijvoorbeeld in de Verenigde Staten, maar ook binnen Europa.

Positie van jonge vrouwen

Van die laatste mogelijkheid maakten vooral jonge, ongehuwde vrouwen gebruik. De oorlog had het aantal Duitse mannen dat kostwinner was drastisch gereduceerd: velen van hen waren of gesneuveld, of invalide geworden. Een groot aantal vrouwen moest dus nu wel gaan werken om de kost te verdienen voor zichzelf of voor hun familie, omdat hun vader, broer of verloofde was weggevallen. Maar dat was niet makkelijk in het naoorlogse Duitsland. Vaak hadden de vrouwen in de oorlog ook al gewerkt, op het land of in de fabriek waar zij de plaats innamen van de mannen die als soldaten aan het front vochten.

Motieven voor migratie naar Nederand

De mannen die de oorlog overleefden, kwamen natuurlijk terug en namen hun oude beroep weer op. Daar was dus voor de jonge vrouwen geen werk meer; er bleef nog wel de mogelijkheid om in de huishouding te gaan werken, maar doordat het niet goed ging met de Duitse economie, verdiende dat vaak erg slecht. Heel begrijpelijk keken de vrouwen naar de landen om zich heen en Nederland, dat in vergelijking met Duitsland van de Eerste Wereldoorlog nauwelijks te lijden had gehad, lag natuurlijk voor de hand als migratiebestemming.

Migratie van Duitse dienstmeisjes in 2 fasen

dienstbode Thea Wap met baby en Carel Stahl, 1908

Niet-economische motieven

Toch waren het niet alleen economische motieven, die de jonge vrouwen deden besluiten het land te verlaten. Ook andere motieven, zoals de familiesituatie thuis of nieuwsgierigheid, konden tegen de achtergrond van de slechte economische toestand juist iemand die misschien nog twijfelde, doen besluiten om de stap naar het buitenland te wagen.